Najczęstsze wady mówienia i wymowy oraz sposoby ich przezwyciężania

Mowa stanowi niewątpliwie jedną z najważniejszych form aktywności człowieka. To dzięki niej porozumiewamy się z otoczeniem wysyłając mu określone komunikaty, które chcemy, aby były odebrane w sposób właściwy z naszą intencją, gdyż tylko wtedy staje się czynnikiem pomocnym w procesie kształtowania własnej osobowości, a co za tym idzie atutem (a nie przeszkodą) w nawiązywaniu kontaktów społecznych. Mowa daje możliwość precyzyjnego porozumiewania się, pozwala na wyrażanie sądów i wszelkich emocji. Jej zaburzenia powodują poznawcze i społeczne konsekwencje, bowiem istnieje mocna współzależność między mową a myśleniem. Niska inteligencja opóźnia rozwój mowy, a opóźniony rozwój mowy prowadzi z kolei do obniżenia poziomu intelektualnego.

 
Czynniki wywołujące zaburzenia mowy są różne i dzielą się na endogenne (wewnątrzpochodne) i egzogenne (zewnątrzpochodne). Wszystkie zaburzenia, niezależnie od ich rodzaju zazwyczaj negatywnie wpływają na kształtowanie się naszej osobowości, będąc niejednokrotnie przyczyną wielu kompleksów. W Polsce wady wymowy zwykło się określać terminem ,,dyslalia’’, która polega na niemożności poprawnego wymawiania jednego, kilku lub czasem nawet wszystkich dźwięków (taki stan określamy jako bełkot). Dotyczy to więc zaburzeń dźwiękowej strony języka, które objawiają się: zniekształceniem głosek (ich deformacją), zastępowaniem (substytucją) lub też opuszczaniem (elizją). Z powodu takowych zaburzeń brzmienie odbiega od ogólnie wyznaczonego sposobu wymowy.
Ważną informacją jest fakt, że wszystkim wadom wymowy/mówienia można przeciwdziałać – im wcześniej tym lepiej. Jest wiele sposobów, w tym również zestawów specjalnych ćwiczeń, które powtarzane z właściwą regularnością (nawet w warunkach domowych) pozwalają nie tylko ograniczyć intensywność powstałej wady, ale niekiedy skutecznie ją wyeliminować. Wszelkie odstępstwa od wzorca poprawnej mowy zostały sklasyfikowane ze względu na specyfikę nieprawidłowości, które obejmują.

 

 

Do najczęściej spotykanych wad wymowy i wad mówienia możemy zaliczyć:

– seplenienie – to nieprawidłowa wymowa głosek szeregów: syczącego (s, z, c, dz), szumiącego (sz, ż, cz, dż) i ciszącego (ś, ź, ć, dź). Najczęściej spotykamy wadliwą realizację głosek sz, ż, cz, dż, które wymawiane są jak: s, z, c, dz lub ś, ź, ć, dź jak: sz, ż, cz, dż. Zdarza się także, że są opuszczane lub zastępowane przez inną głoskę np. c – s, c – t, z – d, cz – t, sz – h. Istnieje wiele rodzajów seplenienia (jak m.in. międzyzębowe, boczne, wargowo-zębowe, zębowe). Specyfika wykonywanych ćwiczeń mających ograniczyć, lub wyeliminować całkowicie tę wadę (o ile to możliwe) zależy od rodzaju występujących nieprawidłowości. Dla szeregu szumiącego to: wysuwanie języka i cofanie go, unoszenie języka do górnych zębów, cofanie go, „liczenie” językiem zębów (górnych i dolnych), jak też kierowanie języka do kącików warg, składanie języka „na pół”, albo oblizywanie językiem warg, wysuwanie warg do przodu, czy robienie całusów.

 
Z kolei dla szeregu syczącego warto wykonywać takie ćwiczenia jak: na przemian: język szeroki i wąski, ułożenie języka za dolnymi zębami i cofanie go, rozchylanie warg – uśmiech, złożenie języka na pół (rulonik). Natomiast dla szeregu ciszącego najlepszy zestaw ćwiczeń przedstawia się następująco: próby wymowy cichutko „i”, a potem „chi”, cofanie języka nie unosząc go do góry, robienie z języka „kociego grzbietu” – (czubek języka na dole, a środek jak najwyżej), ssanie cukierka
– rotacyzm (inaczej reranie) – to nieprawidłowa realizacja głoski ,,r’’, która bywa opuszczana, zastępowana przez inne głoski np. ,,j’’, ,,l’’ lub dwugłoskę ,,rl’’, a także wymiana w sposób obcy polskiej fonetyce np. przy mowie bezdźwięcznej z reguły występuje obniżenie napięcia mięśniowego: wargi i policzki są wiotkie, głos jest zwykle cichy, monotonny, bezbarwny. Sposoby przeciwdziałania to głównie ćwiczenia takie jak: wysuwanie wąskiego języka i cofanie go, cofanie języka wzdłuż podniebienia, mlaskanie, klaskanie językiem. Ćwiczenia przygotowawcze rozpoczynamy od szybkiego wymawiania głosek tttt, dddd, tdtdtd, tdntdntdn, tedutedu, tede, tede, tedo. Język musi być rozluźniony. Ćwiczenia prowadzimy przy otwartych ustach, gdyż wtedy zmuszamy język do wykonywania ruchów potrzebnych przy td. Przy zębach zwartych język pracuje minimalnie.

 
– kappacyzm i gammacyzm – to wady wymowy polegające na nieprawidłowej realizacji głosek ,,k’’, ,,g’’ i ich miękkich odpowiedników. Najlepsze ćwiczenia to: opieranie języka o dolne zęby, unoszenie środka języka do podniebienia twardego i miękkiego, podwijanie języka, szerokie otwieranie i zamykanie ust.
– nosowanie – zachodzi wówczas, gdy głoski nosowe wymawiane są jako ustne (nosowanie zamknięte) lub odwrotnie – głoski ustne wymawiane są jako nosowe (nosowanie otwarte). Przy tego typu nieprawidłowości wymowy najlepiej wykonywać następujące ćwiczenia: parskanie wargami, nadymanie policzków, gra na grzebieniu, gra na harmonijce ustnej, mruczenie melodii, długie wymawianie ,,mmm’’,
– jąkanie – stanowi osobną grupę wad wymowy. Powstaje zwykle w wieku przedszkolnym, a ujawnia się wtórnie lub nasila w okresie dojrzewania. Specyfika jąkania polega na tym, że w toku kształtowania się wady wymowy rozumienie zasłyszanej mowy rozwija się szybciej niż umiejętność wysławiania. Z tego względu osoba dotknięta tą wadą nie potrafi wyrazić swoich myśli. Czuje, że nie potrafi mówić płynnie, że musi szukać wyrazu zastępczego, który nie sprawi jej trudności, jeśli chce przekazać swój komunikat. W efekcie tego powstaje dysproporcja pomiędzy tym, co chcemy w danej chwili powiedzieć, a co może możemy w istocie. Taki stan rzeczy powoduje obniżenie własnej samooceny, która dodatkowo może się pogłębiać jeśli nie znajdujemy zrozumienia ze strony najbliższego otoczenia. Jąkanie jest bardziej skomplikowanym zaburzeniem w procesie mówienia, dlatego należy je leczyć wyłącznie u specjalistów. Ćwiczenia domowe nie przyniosą w tym wypadku znaczących efektów, choć należy zaznaczyć, że istnieją przypadki w których z czasem jąkanie ustępuje samoistnie.
Nie ulega wątpliwości, że wszelkie wady wymowy potrafią czasem znacznie utrudnić właściwą komunikacje z otoczeniem, a co za tym idzie być powodem problemów w szkole czy pracy. Nie leczone wady mogą się także przyczynić do obniżenia własnej samooceny, co w dłuższej perspektywie może być przyczyną wielu zaburzeń emocjonalnych takich jak stres, nieśmiałość, nerwowość. Każdej z powyższych wad można skutecznie przeciwdziałać wykonując odpowiednie ćwiczenia, które mają na celu usprawnić nasz aparat mowy i zlikwidować nawyki będące powodem powstałych odstępstw od normy właściwej. Podstawowym warunkiem są chęci i wytrwałość, bo inaczej pogłębiamy tylko nasz problem, a co za tym idzie wszystkie negatywne konsekwencje jakie ze sobą niesie…